میکروب شناسی - تجزیه و آنالیز ادرار

شرایط عمومی انجام آزمایش‌های میکروبیولوژی مستلزم رعایت اصول پیش‌از کشت (pre-analytical phase)، کنترل کیفیت و جلوگیری از آلودگی است، چرا که موفقیت تشخیص عفونت به‌شدت به کیفیت نمونه و شرایط ارسال بستگی دارد. نمونه‌ها باید از محل واقعی عفونت (نه سطوح آلوده) و در اولین فرصت پس از بروز علائم و ترجیحاً قبل از شروع آنتی‌بیوتیک جمع‌آوری شوند، زیرا مصرف قبلی داروهای ضد میکروبی می‌تواند منجر به کشت منفی کاذب شود. از تجهیزات استریل، ظروف مخصوص (مثل لوله‌های حاوی محیط انتقال برای سواب‌های باکتری‌های هوازی/بی‌هوازی یا VTM برای ویروس‌ها) و روش‌های صحیح نمونه‌گیری (مثلاً ادرار میانه پس از بهداشت محیط تناسلی، یا خون برای کشت در دو مجموعه هوازی و بی‌هوازی با حجم کافی: 8–10 میلی‌لیتر در بزرگسالان) استفاده می‌شود. نمونه‌ها باید در دمای مناسب (معمولاً دمای اتاق برای کشت باکتری، یخچال 2–8°C برای ویروس‌ها و سرولوژی و منجمد −70°C برای PCR طولانی‌مدت) و در حداکثر زمان مجاز (مثلاً ظرف 2 ساعت برای کشت ادرار تازه، 24 ساعت برای سواب VTM در یخچال) به آزمایشگاه برسند. در آزمایشگاه، رعایت جداسازی فیزیکی بخش‌ها (پذیرش، کشت، PCR، سرولوژی)، استفاده از کنترل‌های مثبت/منفی در هر اجرا، کالیبراسیون دوره‌ای دستگاه‌ها و تأیید هویت ایزوله‌ها با روش‌های فنوتیپی و ژنوتیپی (مانند MALDI-TOF یا 16S rRNA sequencing) برای جلوگیری از خطاهای شناسایی ضروری است. همچنین، تفسیر نتایج (به‌ویژه در کشت‌های باکتری‌های فلور نرمال مانند Candida در ادرار یا CNS در خون) بدون در نظر گرفتن زمینه بالینی (علائم، CRP، عامل ایمونوساپرسیو) ممکن است گمراه‌کننده باشد.

شرایط نمونه‌گیری آزمایش‌ کشت ادرار تشخیص: نمونه‌گیری برای کشت ادرار باید در شرایطی انجام شود که احتمال آلودگی با فلور نرمال پوست یا مخاط مجرای ادراری–تناسلی به حداقل برسد و همزمان، حساسیت تشخیص عفونت واقعی (به‌ویژه عفونت‌های دستگاه ادراری پایین یا بالا) حفظ شود. شرایط: ترجیحاً قبل از شروع یا تعویض آنتی‌بیوتیک صورت گیرد، چون مصرف آنتی‌بیوتیک حتی یک باره می‌تواند منجر به منفی کاذب شود. مهم‌ترین روش استاندارد، جمع‌آوری ادرار میان‌ریز (midstream clean-catch urine) است: بیمار پس از شست‌وشوی دست‌ها، آلت تناسلی را با آب و صابون تمیز کرده، سپس (در زنان: لابیا را به سمت عقب کشیده و در مردان: سر آلت را کاملاً باز می‌کنند)، ابتدا حدود 10 تا 20 میلی‌لیتر ادرار را دور ریخته و سپس بدون قطع جریان ادرار، نمونه‌ای حدود 10 تا 15 میلی‌لیتری را مستقیماً در یک ظرف استریل (بدون تماس لبه ظرف با پوست) جمع‌آوری می‌کند. در مواردی که رعایت این روش غیرممکن است (مثلاً در بیماران کاتتریزه، بیهوش، یا با اختلال شدید شناختی)، از ادرار کاتتریزه به‌صورت ساکشن از لوله کاتتر (نه کیسه ادرار!) استفاده می‌شود و در نوزادان، جمع‌آوری با کیسه ضد عفونی پوست تنها زمانی قابل قبول است که همراه با شست‌وشوی دقیق پوست و تأیید عدم آلودگی باشد، ولی این روش به دلیل خطر بالای آلودگی، تنها در صورت عدم امکان کاتتریزاسیون یا سوپراپوبیک آسپیراسیون توصیه می‌شود. حجم ادرار: حجم مناسب نمونه برای کشت، حداقل 3 تا 5 میلی‌لیتر است، اما حجم 10 میلی‌لیتر ایده‌آل محسوب می‌شود تا هم برای انجام کشت روی محیط‌های جامد (مانند Blood agar و MacConkey agar) و هم برای سانتریفیوژ در صورت نیاز (مثلاً برای بررسی رسوب ادرار در کنار کشت) استفاده شود. بهترین زمان: جمع‌آوری نمونه، صبح زودهنگام است، چراکه ادرار طی شب تجمع بیشتری داشته و غلظت میکروب‌ها در آن افزایش می‌یابد.از نظر زمان ارسال نمونه، تأخیر بیش از دو ساعت در ارسال به آزمایشگاه بدون نگهداری در دمای 2 تا 8 درجه سانتی‌گراد (یخچال) منجر به تکثیر باکتری‌های آلوده‌کننده (به‌ویژه Lactobacillus یا Enterococcus غیربیماری‌زا) و افزایش pH ادرار می‌شود، که می‌تواند هم نتیجه کشت را تغییر دهد و هم تفسیر آن را دشوار کند؛ بنابراین در صورت تأخیر، نمونه باید به‌سرعت در یخچال نگهداری شود، اما حتی در این حالت، حداکثر مدت قابل قبول تا 24 ساعت است و ترجیحاً کمتر. باید توجه داشت که نمونه‌گیری از کیسه ادرار یا ظرف غیراستریل، یا عدم رعایت ترتیب میان‌ریز، ریسک بالای آلودگی را به همراه دارد و ممکن است منجر به گزارش Coagulase-negative Staphylococci، Diphtheroids، Lactobacillus یا Enterococcus بدون علائم بالینی شود که در این موارد، تکرار نمونه با رعایت دقیق پروتکل ضروری است. در نهایت، در بیماران با علائم شدید (مثل لنفوسیت‌های ادراری، لنفانژیت، یا سپسیس ادراری)، یا در افراد پرخطر (سیستم ایمنی تضعیف‌شده، بارداری، بیماری مزمن کلیه، یا وجود دستگاه ادراری غیرطبیعی)، حتی کشتی با شمارش کمتر از آستانه رایج (10⁵ CFU/mL) — مثلاً 10² تا 10⁴ CFU/mL می‌تواند معنادار باشد، به‌ویژه اگر با E. coli، Klebsiella یا Proteus همراه باشند و یافته‌های بالینی و آزمایشگاهی دیگر (مثل لکوسیت‌اوری، نیتریت مثبت) آن را تأیید کنند.